माझं मूल असं करणार नाही’… हा सर्वात धोकादायक भ्रम!

किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढते अमली पदार्थांचे व्यसन; पालक, शिक्षक आणि समाजाने जागे होण्याची वेळ

– डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

इंट्रो

स्मार्टफोन, सोशल मीडिया, स्पर्धेचा ताण आणि बदलती जीवनशैली यांच्या विळख्यात अडकलेल्या आजच्या पिढीसमोर अमली पदार्थांचे व्यसन हे मोठे सामाजिक संकट बनले आहे. व्यसनाधीनता ही केवळ झोपडपट्टी किंवा गुन्हेगारी जगतापुरती मर्यादित नसून ती आता सुशिक्षित, मध्यमवर्गीय आणि उच्चभ्रू कुटुंबांतील मुलांपर्यंतही पोहोचली आहे. एका डॉक्टरांच्या ओपीडीतील अनुभवातून उलगडणारी ही घटना पालक, शिक्षक आणि समाजासाठी गंभीर इशारा देणारी आहे.

ओपीडीतील एक धक्कादायक वास्तव

सर्दी-खोकल्याच्या साध्या तक्रारीसह आलेल्या एका शाळकरी मुलाच्या हातावरील काळसर शिरांनी डॉक्टरांचे लक्ष वेधले. विश्वासात घेतल्यानंतर त्या मुलाने ‘एमडी’ (अमली पदार्थ) घेत असल्याची कबुली दिली आणि एका क्षणात एका कुटुंबाचे वास्तव समोर आले. ही घटना एखाद्या गुन्हेगाराची नव्हे, तर एका चांगल्या शाळेत शिकणाऱ्या, मध्यमवर्गीय कुटुंबातील विद्यार्थ्याची होती.

व्यसनाला जात, धर्म किंवा आर्थिक स्तर नसतो

अमली पदार्थांचा विळखा आता इंग्रजी माध्यमांच्या शाळा, सीबीएसई शाळा, निवासी विद्यालये, स्पर्धा परीक्षांच्या वसतिगृहे, महाविद्यालये आणि श्रीमंत वस्त्यांपर्यंत पोहोचला आहे. ड्रग्ज विक्रेत्यांसाठी विद्यार्थ्याचे आडनाव, धर्म किंवा घरची आर्थिक परिस्थिती महत्त्वाची नसते; त्यांना फक्त नवीन ग्राहक हवा असतो.

‘फक्त एकदा ट्राय कर…’ ते व्यसनाधीनतेपर्यंत

व्यसनाची सुरुवात एका छोट्या मोहातून होते. ‘एकदा ट्राय कर’, ‘काही होत नाही’, ‘सगळे घेतात’, ‘ताण कमी होतो’ अशा वाक्यांतून सुरू झालेला प्रवास काही महिन्यांत गंभीर व्यसनात बदलू शकतो. त्यानंतर मुलाचा स्वभाव, वागणूक आणि संपूर्ण आयुष्य बदलू लागते.

पालकांनी कोणती लक्षणे ओळखावीत?

• अभ्यासात अचानक घसरण
• डोळे सतत लाल दिसणे
• वर्गात किंवा घरी झोप येणे
• वारंवार वॉशरूममध्ये जाणे
• मित्रपरिवार अचानक बदलणे
• पैशांची वारंवार मागणी
• हातावर सुईच्या खुणा, काळसर शिरा किंवा जखमा
• घरच्यांपासून दूर राहण्याची प्रवृत्ती

ही लक्षणे दिसल्यास रागावण्याऐवजी संवाद साधणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

मुलांना वस्तू नव्हे, वेळ हवा

आज अनेक पालक मुलांच्या प्रत्येक भौतिक गरजा पूर्ण करतात; मात्र त्यांच्यासोबत मनमोकळा संवाद साधण्यासाठी वेळ देत नाहीत. मोबाईल, बाईक किंवा महागड्या वस्तू देणे पुरेसे नाही. मुलाच्या मित्रपरिवाराची माहिती, त्याच्या भावनिक अडचणी आणि मानसिक ताण समजून घेणे ही पालकांची सर्वात मोठी जबाबदारी आहे.

शिक्षकांचीही महत्त्वाची भूमिका

शाळा आणि महाविद्यालयातील शिक्षकांनी केवळ गुणपत्रिका न पाहता विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील बदलांकडेही लक्ष दिले पाहिजे. योग्य वेळी समुपदेशन आणि संवाद साधल्यास अनेक विद्यार्थ्यांना व्यसनाच्या विळख्यात जाण्यापासून वाचविता येऊ शकते.

प्रशासनाची जबाबदारी

ड्रग्ज जप्तीच्या बातम्या सातत्याने समोर येतात; मात्र केवळ पुरवठा जप्त करून प्रश्न सुटत नाही. संपूर्ण रॅकेट उद्ध्वस्त करणे, शाळा-महाविद्यालयांच्या परिसरात गुप्त देखरेख वाढविणे, सोशल मीडियावरील ड्रग्ज नेटवर्कवर कारवाई करणे आणि प्रतिबंधात्मक यंत्रणा सक्षम करणे तितकेच आवश्यक आहे.

समाजानेही पुढे यायला हवे

व्यसनमुक्ती ही केवळ पोलिस किंवा आरोग्य विभागाची जबाबदारी नाही. पालक, शिक्षक, समाजसंस्था, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि लोकप्रतिनिधी यांनी संयुक्तपणे व्यसनजागरूकता, समुपदेशन, क्रीडा, सांस्कृतिक उपक्रम आणि मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे ही काळाची गरज आहे. व्यसनाची सुरुवात इंजेक्शन, गोळी किंवा पुडीपासून होत नाही; ती अनेकदा घरातील संवाद संपल्यापासून होते. त्यामुळे मुलांच्या भविष्याचे संरक्षण करायचे असेल, तर त्यांच्याशी विश्वासाचे नाते निर्माण करणे, त्यांच्या भावना समजून घेणे आणि योग्य वेळी मदतीचा हात पुढे करणे हीच खरी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना आहे. कारण आजची एक जागरूक कृती उद्याचे संपूर्ण आयुष्य वाचवू शकते.